Šta je zapravo sekularizam?

Pojam sekularizma danas se često koristi u političkim, društvenim i medijskim raspravama, ali se njegovo značenje nerijetko pojednostavljuje ili poistovjećuje s drugim pojmovima. Da bi se razumjela njegova suština, potrebno je najprije razlikovati sekularizam od ateizma i laicizma, jer se radi o različitim konceptima koji imaju različite ciljeve i posljedice.

Sekularizam nije isto što i ateizam

U svom osnovnom značenju sekularizam označava usmjerenost na ovosvjetski život i nastojanje da se religija izdvoji iz javnog prostora, posebno iz politike, zakonodavstva i društvenih institucija. Takvo shvatanje ne podrazumijeva nužno negiranje Boga niti odbacivanje religije kao ličnog uvjerenja. Ono prije svega zagovara da religijska načela ne budu temelj uređenja društva.

Ateizam, s druge strane, predstavlja potpuno drugačiji stav. On negira postojanje Boga i samim tim odbacuje religiju kao objektivnu stvarnost. Budući da ne prihvata postojanje Stvoritelja, ateizam religiju smatra ljudskom tvorevinom bez stvarnog uporišta.

Zbog toga se sekularizam i ateizam ne mogu poistovjetiti. Moguće je da neko bude religiozan, a da istovremeno smatra kako religija ne treba imati nikakvu ulogu u političkom životu. Isto tako, moguće je da neko bude ateista, ali da pitanje odnosa države i religije posmatra iz sasvim drugih razloga.

Šta je laicizam?

Treći pojam koji se često pogrešno koristi kao sinonim sekularizma jeste laicizam.

Laicizam označava odvajanje religijskih institucija od državnih institucija, odnosno razdvajanje Crkve i države. U tom smislu on predstavlja uži pojam od sekularizma. Dok sekularizam govori o širem odnosu religije prema društvenom životu u cjelini, laicizam se prvenstveno bavi odnosom religijskih zajednica i političke vlasti.

Upravo zbog toga sekularizam obuhvata mnogo više od pukog institucionalnog razdvajanja. Njegova težnja jeste da religija postane isključivo privatna stvar pojedinca, bez utjecaja na politiku, pravo, obrazovanje i druge oblasti javnog života.

Kako je nastala ideja sekularizma?

Savremeni sekularizam nije nastao odjednom niti se razvio kao univerzalno načelo svih civilizacija. Njegovi korijeni nalaze se u evropskoj historiji, posebno u sukobima između crkvenih i političkih vlasti tokom kasnog srednjeg vijeka.

Upravo su dugotrajni sporovi oko političke moći, zloupotrebe religijskog autoriteta i borba između papinstva i svjetovnih vladara otvorili prostor za ideju da religiju treba izdvojiti iz upravljanja društvom. Sekularizam se zato razvio kao odgovor na specifične historijske okolnosti Zapada.

Da li je isti razvoj bio moguć u islamu?

Takav historijski razvoj, međutim, ne može se jednostavno prenijeti na islamsku civilizaciju.

Za razliku od evropskog iskustva, u islamskom učenju religija nije odvojena od pitanja prava, politike, ekonomije, nauke i morala. Ona predstavlja jedinstven sistem u kojem različite oblasti života nisu suprotstavljene jedna drugoj nego čine međusobno povezanu cjelinu.

Zbog toga se iskustvo koje je proizvelo sekularizam na Zapadu ne može automatski primijeniti na islam. Prije nego što se govori o odnosu religije i države, potrebno je razumjeti različite historijske okolnosti u kojima su se razvijale zapadna i islamska civilizacija.